Nhìn lại một số vấn đề của tờ Bách Khoa

Nguyễn Thụy Hinh

Sinh hoạt báo chí những năm sau 1955 kể như được mùa. Không kể những tờ như Nguồn Sống Mới ra được 16 số, Đông Phương của Hồ Hữu Tường, Đời Mới với Hoàng Trọng Miên, tờ Xây Dựng do Võ Đức Diên và nhất là tờ Sáng Dội miền Nam, chủ nhiệm cũng là Võ Đức Diên. Hầu như chẳng còn ai nhắc tới những tờ báo đó nữa. Như thể đó là những tờ báo lót đường cho những tờ báo sau này.

Vì thế, sau này khi nói đến Văn Học miền Nam không thể không nhắc tới các tờ Sáng Tạo với Mai Thảo ra đời năm 1956 rồi Bách Khoa với ông Huỳnh Văn Lang, năm 1957. Tiếp theo đến Văn Hóa Ngày Nay với Nhất Linh, năm 1958. Sáng Tạo và Văn Hóa  ngày Nay đều do những nhà văn chuyên nghiệp như Mai Thảo, Nhất Linh nắm vai chủ bút. Vậy mà bằng cách nào, số phận hai tờ báo Sáng Tạo và Văn hóa Ngày Nay  chẳng bao lâu phải đóng cửa. Tờ Sáng Tạo chết non  sau 31 tháng.Tờ Văn Hoá Ngày nay thì chết yểu sau ít số. Số đầu của tờ Văn Hóa Ngày Nay phát hành ngày 27 tháng 6 năm 1958 đã bán được 10 ngàn số. Người đọc đổ xô đi mua số ra mắt, như một tò mò. Nhưng sau không thấy có gì mới lạ. Nghĩa là vẫn thế. Độc giả bỏ rơi Nhất Linh.

Cái thất bại của Văn Hóa Ngày Nay của Nhất Linh là cái vẫn thế. Trong khi đó, tờ Sáng Tạo ra mắt trong khí thế tưng bừng như một ngày hội. Với những lời tuyên bố ồn ào ngút trời của một Mai Thảo. Một vận hội mới cho văn học miền Nam. Hứa hẹn đổi mới, sáng tạo như tên của tờ báo. Một thứ Văn nghệ hôm nay. Vậy mà tại sao Sáng Tạo chết yểu, khuất bóng để rồi Mai Thảo với Thanh Nam phải ra tờ Nghệ Thuật. Nghệ Thuật cũng chẳng sống được bao lâu thì cũng phải đình bản.

Tại sao Sáng Tạo với khí thế như thế mà phải chết yểu ? Đó  là câu hỏi cần có câu trả lời.

1.- Sáng Tạo chết yểu. Bách Khoa tồn tại cho đến 1975

Cho đến nay, chưa một tác giả nào tìm cách giải thích, cắt nghĩa lý do chết yểu của Sáng Tạo. Tìm hiểu được những lý do Sáng Tạo chết yểu sẽ gián tiếp hiểu được tại sao Bách Khoa tồn tại cho đến 1975.  Sáng Tạo có tiền vì được tài trợ. Nhà văn chuyên nghiệp tầm cỡ đứng đằng sau Mai Thảo có. Xu hướng sáng tác có tính hiện đại, thời thượng khác hẳn so với các tạp chí có trước ở miền Nam. Khí thế có, vậy mà  Sáng Tạo sau hơn hai năm sau phải đình bản? Đủ các yếu tố thuận lợi mà tờ báo cũng đành chịu chung số phận chết yểu. Trong Những khuôn mặt văn nghệ đã đi qua đời tôi, Tạ Tỵ viết như thế này:" Tờ Hiện Đại ra đời không nhằm mục đích tranh đua với tờ Sáng Tạo, nhưng quả thực không hiểu vì sao, tạp chí Sáng Tạo càng ngày càng xuống độc giả. Tôi có nghe người nói thế này, người nói thế khác và tại sao tờ Sáng Tạo lại xuống dốc, nhưng tôi không mấy để ý vì nó không trực tiếp dính líu đến đời sống của mình" ( Trang 214).Thật rất tiếc, Tạ Tỵ đã không lưu tâm để ý dùm cho một chút trả lời cho biết tại sao Sáng Tạo chết thì nay chúng ta đỡ khổ công tìm kiếm lý do.

Những người cộng tác chính, từ ban đầu viết cũng rời rạc. Những người như Nguyễn Sỹ Tế(Ở Hải ngọai, có xuất bản Tiểu luận Văn hóa và giáo dục) Trần Thanh Hiệp chẳng viết gì nhiều. Lưa thưa quá, có tên tuổi mà không có bài viết. Doãn Quốc Sỹ lo viết truyện dài và sau này viết cả cho Bách khoa ? Đã thế, văn chương của Doãn Quốc Sỹ, từ hình thức đến nội dung chẳng có chỗ nào là chung, là mới như Mai Thảo mong đợi. Các nhà họa như Duy Thanh, Tạ Tỵ, Thái Tuấn đang mần mò tìm ra đường lối phát huy nghệ thuật nên phần đóng góp bài vở hội họa cũng không dễ. Riêng trường hợp Tạ Tỵ thì đóng góp phần văn chương nhiều hơn hội họa. Ông ôm đồm quá. Hết hội họa đến thi ca, truyện ngắn, truyện dài, hồi ký. Phải chăng đó là dấu hiệu bất ổn chân tài ? Tạ Tỵ cũng thú nhận rằng viết cho Sáng Tạo một cách tài tử chứ không thường xuyên. Và đã có bao nhiêu người viết tài tử như thế trong Sáng Tạo? Thanh Tâm Tuyền so với Nguyên Sa, Quách Thoại thì người ta dễ chấp nhận Nguyên Sa và Quách Thoại. Rất tiếc Quách Thoại bị bệnh lao phổi, chết rất trẻ trong bệnh hoạn và nghèo túng. Khoảng trống Quách Thoại để lại cho Thanh Tâm Tuyền, tên thật là DZư Văn Tâm, một mình chèo lái có được không? Cung Trầm Tưởng chỉ sau loạt ra quân đầu tiên, nổi tiếng như cồn rồi thì lặn lúc nào không hay.(Sau này ở hải ngọai thấy xuất hiện cuốn: Những dâu chân ngang. Hay lời viết hai tay thơ )

Đứng ở góc nhìn của một độc giả trẻ tuổi thời đó, nhìn lại chính bản thân mình khi đọc Sáng Tạo thời ấy, tôi thấy cái lý do làm cho Sáng Tạo chết yểu chỉ vì người đọc thất vọng không tìm thấy cái Mới mà họ muốn tìm nơi Sáng Tạo. Nhiều bài viết trong Sáng Tạo thời đó chỉ là những hoa từ, đoc đã bắt đầu chán, không mua báo nữa và quay ra mua Bách Khoa. Sáng Tạo có thói quen nổ quá, bốc nhau nữa mà thực sự họ không có đủ chân tài. Mai Thảo là bực thày bốc thơm. Mai Thảo, ngoài mấy tập truyện đầu, những truyện sau chỉ là nhái cóp lại đến sói mòn, buồn chán.Tôi theo dõi bước đi trong chặng đường khai phá trong thơ Tự Do của Thanh Tâm Tuyền. Tôi không  thấy gì, không chia xẻ được. Cho đến bây giờ vẫn không chia xẻ được. Đành bỏ phiếu không đọc.

Chắc không phải chỉ có một lá phiếu không đọc. Chắc không chỉ mình tôi nghĩ như thế.

Cứ thế, nhiều người khác đã không đọc. Đến một lúc nào đó, tờ báo phải tự đình bản.

Nguyên Sa khởi đầu làm thơ viết bài cho Sáng Tạo, nhưng vì lý do gì ông tách ra lập tờ Hiện Đại?

Mà tờ Hiện Đại thì nội dung khác nhau bao xa với Sáng Tạo? Vẫn những người viết đó, vẫn cung cách làm văn học đó ? Phải chăng vì mảnh đất Sáng Tạo quá chật. Có Nguyên Sa mà còn có  thêm Thanh Tâm Tuyền? Hay là Nguyên Sa chỉ thích ra khỏi Sáng Tạo để tung hoành cho phỉ chí?

Nhưng sẽ cắt nghĩa thế nào sau đó tiếp nối có thêm  liên tiếp các tờ Văn Học, Văn , Thế kỷ 20 ra đời?  Có chòng chéo, dẫm chân  lên nhau không? Có tự giết nhau khổng? Hiện Đại và Thế Kỷ 20 đều chết yểu và chết âm thầm không kèn và không trống. Có điều gì giống với hiện trạng văn học, báo chi hải ngoại bây giờ?

Phải chăng, câu trả lời cuối cùng là do độc giả bỏ đi dần, vì độc giả chán, độc giả thất vọng?

Nhưng vẫn còn một lối giải thích khác là Sáng Tạo qua Mai Thảo làm việc Văn học một cách tùy tiện, thiếu một người quản lý, một người nội trợ trông nom đến tiền bạc, độc giả dài hạn, kế toán sổ sách, nhà in. Về điểm này, tôi chẳng biết hỏi ai để biết rõ sự thật ? Có một người có thể hỏi được là ông Mai Thảo thì chẳng may ông đã chết.Mà có hỏi vị tất ông đã muốn nói. Phải chăng, ngoài chủ nhiệm cần một người như Thế Nguyên cho các tờ Hành Trình, Đất Nước, Trình Bày. Cần một Lê Ngộ Châu cho tờ Bách Khoa và một Trần Phong Giao cho tờ Văn của Nguyễn Đình Vượng. Thế Nguyên viết cũng chả thua ai. Trần Phong Giao cũng vậy. Và như nhận xét của Tạ Tỵ:" Trần Phong Giao, một con người, ngoài văn tài, còn cần mẫn, chăm chỉ và cẩn thận. Trong mấy năm anh làm thư ký tòa soạn cho tạp chí Văn, anh lo hết mọi công việc, từ việc giao dịch với anh em, nhờ viết bài, sửa bản in, trông nom phần mỹ thuật và ấn loát, nghĩa là tờ báo có bao nhiêu việc, anh làm hết" ( Trích dẫn Tạ Ty, như trên, trang 227).

Có phải chính cái chỗ anh làm hết là chỗ thiếu vắng của Mai Thảo trong tòa sọan báo Sáng Tạo chăng ? Và cũng là dấu hiệu suy tàn của Sáng Tạo một ngày nào đó?

Và để chấm dứt phần này, xin đưa ra lời nhận xét quá cay nghiệt, khá lệch của Nguyễn Hiến Lê mà may ra  tôi chỉ đồng ý được một nửa:"Thời đó, có một nhóm nhà văn trẻ ở Bắc di cư vào lập nhóm Sáng Tạo, muốn làm một cuộc cải cách, nhưng họ không đủ kiến thức, tài năng: chỉ hô hào chống Cộng, điểm này không có gì mới cả mà cũng không sâu sắc, vì họ ít đọc sách báo ngoại quốc, và đả đảo lối viết của nhóm Tự Lực trước kia, mà người cầm đầu Sáng Tạo  Mai Thảo lại có bút pháp cầu kỳ làm duyên, làm dáng" không hợp thời chút nào, chính bọn họ cũng không theo . Rốt cuộc chẳng được tiếng vang nào cả" ( Trích  Hồi ký Nguyễn Hiến Lê, trang 548, nxb Văn Học, 2006)

Riêng Bách Khoa do ông Huỳnh Văn Lang, sáng lập, chủ nhiệm kiêm chủ bút. Âm thầm hơn, kín tiếng hơn, cứ đường ta ta đi. Góp gió từ muôn phương rồi trải ra tứ phía. Ông  họ Huỳnh đảm nhiệm ba công việc một lúc. Mặc dù ông chỉ là một chuyên viên ngân hàng, không phải nhà văn, nhà báo, cũng chẳng phải nhà nghiên cứu.

Vậy mà tờ Bách khoa của ông Huỳnh Văn lang được coi như  sống lâu dài nhất từ 1957 đến 1975. Đã hẳn phải nhìn nhận trong suốt mấy chục năm đó, có nhiều giai đoạn cũng như có nhiều thăng trầm cũng như thay đổi. Không thể đơn giản tóm gọp vào một người nào được. Điều gì đã làm cho tờ báo này sống lâu như thế? Bất kể  bên cạnh có nhiều tờ báo văn học khác ra đời. Bất kể những xáo trộn chính trị, cuộc chiến leo thang và kinh thế khủng hoảng?

2.-Bách Khoa thời ông Huỳnh Văn Lang (1957-1963)

Dựa trên cuốn: Nhân chứng một chế độ, của ông Huỳnh Văn Lang và bài phỏng vấn của bà Tà Cúc trên báo Khởi Hành mà ông gửi cho tôi cũng như những cuộc điện đàm giữa tôi và ông, xin trình bày một số điểm về tờ Bách Khoa.

Các ông Lê Thành Cường, Đỗ Trọng Chu và Huỳnh Văn Lang là những người sáng lập các trường Bách Khoa Bình Dân. Từ chỗ đó, họ có ý ra một tờ báo lấy tên Bách Khoa. Thế là sau gần hai năm dự định, Bách Khoa ra đời với 30 người chung nhau đóng góp, mỗi người 1000 đồng để ra tờ Bách Khoa. Có một vị không được nhắc đến tên, nhất định chỉ đóng góp 500 thôi.

Ổ tờ bìa sau của tờ báo, trong suốt cả một năm trời, gồm 26 số báo, tôi đều đọc được tên 30 vị phần lớn là giới chuyên viên, không phải người viết báo. Tên cứ để đó, tiền đã đóng góp mà chẳng viết lách gì cả.

Tên họ lần lượt là quý ông Lê Đình Chân, Tăng Văn Chỉ, Đỗ Trọng Chu, Lê Thành Cuờng, Trần Lưu Dy, Lê Phát Đạt, Nguyễn Văn Đạt, Nguyễn Lê Giang, Phạm Ngọc Thuần Giao, Nguyễn Hữu Hạnh, Lê Văn Hoàng, Nguyễn Văn Khải, Phạm Duy Lân, Nguyễn Quang Lệ, Trần Long, Bùi Bá Lư, Dương Chí Sanh, Nguyễn Huy Thanh, Bùi Kiến Thành, Hoàng Khắc Thành, Phạm Ngọc Thảo, Bùi Văn Thịnh, Vũ Ngọc Tiến, Võ Thu Tịnh, Nguyễn Tấn Trung, Phạm Kim Tương, Hoàng Minh Tuy, Bùi Công Văn.

Theo lời ông Huỳnh Văn Lang, hết một phần ba là chuyên viên ngân hàng, làm dưới quyền của  ông Huỳnh Văn Lang. Rất ít người trong số 30 người có khả năng viết lách. Hầu như không có ai là nhà văn. Đặc biệt ông Lê thành Cường là một trong ba người khởi xướng hỗ trộ tờ Bách Khoa thì không nằm trong số 30 người.

Cộng lại số lượt các tác giả viết bài cho 24 số báo đầu tiên, năm 1957 cho thấy có Hoàng Minh Tuynh 18 bài, Phạm Ngọc Thảo 14 bài, Huỳnh Văn Lang 14 bài, Nguyễn Hiến Lê 10 bài, Đặng Văn Nhâm 8 bài, Võ Phiến 7 bài, Bs Nguyễn Văn Ba, 6 bài, Nguyễn Hữu Ngư, tức Nguiễn Ngu Í 6 bài, Mặc Thu 5  bài, Bình Nguyên Lộc 5 bài, Vi Huyền Đắc, dịch 4 bài, Yã Hạc dịch 4 bài. Đấy là những con số mà ông Huỳnh Văn Lang viết ra. Nhưng tôi thấy là còn nhiều người viết nữa chưa được nêu tên trong năm đầu tiên như Hào Nguyên Nguyễn Hòa, Lam Việt, Thuần Phong, Lê Văn, Minh Đức, Nguyễn Văn Mầu, cô Thoại Nguyên, Đông Xuyên, Vũ Ký, Huỳnh Đức Quang, Nguyễn Quý Bảo, Nguyễn Đồng, Thanh Bình, Vũ Tam Tư, Vũ Thừa Chi, Trần Văn Khê, Phan Văn Trí, Phan Lạc Tuyên, Á Nam Trần Tuấn Khải, Nguyễn Sung, Hoàng Thái Linh (Nguyễn Văn Trung), Hư Chu, Cô Liêu, Văn Quang, Minh Anh, Triệu đường, Tạ Ký, Vương  Hoà Đức, Trần Hà, Mai Lâm, Phạm Duy Lâm, Phan Khoang, Nguyễn Anh Linh, Phùng Bá Khanh, Huệ Châu, Phan Mai, Hồng Hy, Phạm Tường Trinh, Nguyễn Xuân Lan, Phạm Hoàng Hộ, Bùi Giáng, Lm Tuyên Uý Nguyễn Huy Lịch, Tuyết Nga, KC Thanh Trung, Cẩm Vân, Thiên Giang...

Bách Khoa đã tự túc về tài  chánh

Ngoài tờ Cách Mạng Quốc Gia, một thứ báo nhà nước ít người đọc, ông Ngô Đình Nhu, qua ông Trần Kim Tuyến đã tài trợ tiền bạc cho cánh miền Bắc ra các tờ Tự Do và tờ Sáng Tạo. Phía miền Nam thì giao cho ông Huỳnh Văn Lang và đám cựu kháng chiến. Chỉ có một điều là cánh miền Nam, do ông Huỳnh Văn Lang lập ra tờ Bách Khoa đã không nhận tiền trợ cấp của chính phủ.

Tờ báo Bách Khoa trong những năm đầu chắc chắn cầm cự và sống còn được là nhờ ông Huỳnh Văn Lang và đám bạn bè của ông cũng như 295.000 đồng của hội viên đóng góp lúc đầu.Từ đó ông đã mua nhà in Văn Hoá, số 412-414, đường Trần Hưng Đạo, mua căn nhà 160 đường Phan Đình Phùng, sau là  tòa soạn đồng thời là chỗ ở của ông Tổng thư  ký Lê Ngộ Châu.Tôi cũng nhận thấy khá nhiều những quảng cáo đăng tải trên Bách Khoa có ý giúp đỡ, tài trợ gián tiếp của các nhà băng như: Banque Franco- Chinoise, Air Laos, Cigarettes Mélia, hãng rượu Bình Tây, Bank of China, hãng Đồng hồ Vina, Pháp Á ngân hàng, The Chartered Bank, Phân Thần nông, Hãng giày Bata, Công ty Bảo hiểm Pháp Á, Việt Nam Bảo hiểm Phật Bà.

Cái hay của  Bách Khoa là lúc đầu do tư nhân tài trợ và có thể từ sau 1963 thì tự túc được về tài chánh. Cho nên cần đánh tan một vài dư luận thiếu cơ sở về sự tài trợ này.

Chẳng hạn việc suy đoán của anh Đặng Tiến cho rằng: "bà Khánh Trang, bí thư của bà Nhu hậu thuẫn ít nhiều." Ít nhiều là bao nhiêu? Không biết? Có lẽ việc suy đoán này chỉ là suy ra từ mối liên hệ giữa bá Khánh Trang với ông Hoàng Minh Tuynh. Chuyện bà Khánh Trang dùng tiền của bà Nhu để tài trợ Bách Khoa hoàn toàn không có thật. Hơn nữa bà Khánh Trang chỉ thực sự sống chung với ông Hoàng Minh Tuynh sau khi bà đi du học Mỹ về năm 1959, trong khi tờ báo đã có mặt từ đầu năm 1957. Mà đến năm 1959 thì vai trò của ông Hoàng Minh Tuynh đối với tờ báo BK đã mờ nhạt rồi? Vì thế năm 1960, ông ra tờ báo Mai mà một nửa số tác giả cộng tác là  từ bên Bách Khoa. Ra được 41 số thì tự đình bản. Việc anh Đặng Tiến còn suy đoán thêm có sự hỗ trơ cho Bách Khoa do một số công chức cao cấp như  ông Đoàn Thêm, Phan Văn Tạo, Trần Thúc Linh cũng chỉ là suy đoán. Các công chức cao cấp chính quyền thời đó có tiếng mà không có miếng như các ông Đoàn Thêm, Phan Văn Tạo lấy gì mà tài trợ ? Trần Thúc Linh là thẩm phán, thích hoạt động chính trị viết các tập phổ thông luật pháp và nếu có giúp gì cho Bách Khoa cũng là do thiện ý cá nhân mà thôi. Mặc dầu sau này họ đều cộng tác đều với Bách Khoa. Phan Văn Tạo nổi tiếng với truyện ngắn Cái bong bóng lợn. Ai thì tôi không biết, riêng ông Đoàn Thêm là một công chức thanh liêm, làm việc bên cạnh ông Diệm thì phải liêm chính thôi, từng sinh sống ở Montréal mới qua đời, làm gì có tiền để cấp cho Bách Khoa? Nói như thế, không sợ  gia đình ông Đoàn Thêm ở Montréal, Canada lên tiếng về sư đặt điều này? Với mục đích gì ? Xin nói thêm về ông Đoàn Thêm. Ông là con cụ Đoàn Triển, một gia đình danh tiếng đất Bắc. Một con người tự trọng, khắc khổ, siêng năng, liêm khiết viết rất đều đặn cho Bách Khoa về hội họa, văn học, cả Mỹ học nữa. Nhưng quan trọng nhất và được nhiều người  biết và trân trọng là những tập biên niên sử của ông. Theo tôi thì không ai viết môt cách trung thực và công bằng về ông Diệm bằng ông Đoàn Thêm.  Tính trung thực và ngay thẳng là điểm mạnh nhất trong các bài viết của ông mà không có bất cứ ai viết sử thời ông Diệm sánh bằng. Phần tôi, muốn viết gì về những giai đoạn chính trị thời kỳ ấy, tôi chỉ chịu khó lật sách của ông như một người học trò ham học là đủ.

Riêng ông Huỳnh Văn Lang xác nhận thêm một lần nữa là: "Phần tôi, đỡ gạt được bao nhiêu thì tôi cố, vì cho rằng độc lập của một tờ báo là bảo đảm tự do tư tưởng mà tự do tư tưởng là giá trị vô giá của một chế độ dân chủ. (Trích trang 426-427, Nhân chứng một chế độ, Tập 1, Huỳnh Văn Lang).

Trong những năm đầu, số lượng nhà văn cộng tác còn giới hạn lắm. Vỏn vẹn có ba người viết chính chia nhau ba lãnh vực. Huỳnh Văn Lang chuyên viết về kinh tế, hối đoái. Chẳng hạn như các bài: Hợp tác xã tiêu thụ. Một ít nhận xét về phong trào Hợp Tác xã ở Việt Nam. Kế Hoạch Kinh tế. Hoàng Minh Tuynh viết về xã hội, chính trị, nhất là tôn giáo như các bài: Chế độ dân chủ cổ điển: Hiệp Chủng Quốc Mỹ Châu. Trách nhiệm người công giáo đối với Hòa Bình, Thư chung của Đức Hồng Y Salìège, năm 1955. Giáo Hội với đà tiến triển của thế giới hiện nay. Phạm Ngọc Thảo viết về quân sự như: Một số ý kiến cho binh sĩ thêm: Gan dạ tại mặt trận. Đánh giặc mà không giết người. Lực lượng quân sự cơ động và lực lượng quânn sự địa phương.

Đặc biệt, Phạm Ngọc Thảo có viết một bài rất ngắn.  Vừa đúng một trang.Viết ngoài thông lệ. Nhưng gói ghém nhiều điều, ám chỉ nhiều thứ. Như một người có lòng với đất nước mình. Và tôi đặc biệt để ý, ông không bao giờ đề cập đến miền Nam, mà luôn luôn nói chung là nước Việt Nam. Bạn đọc bây giờ muốn hiểu sao thì tùy. Phần tôi, không hiểu được dụng ý của ông. Ông có thiên về bên kia không?

Bài có nhan đề: Tết nội hóa, tết Độc lập.

Nội dung luân lý và giáo dục trong giai đoạn đầu của tờ Bách Khoa

Trong những năm đầu, tờ báo có mục đích giáo dục, giảng dạy luân lý, tôn giáo khá là rõ.

Điều thứ nhất, cứ có một chỗ trống nào là tòa sọan nhét cho bằng được các câu châm ngôn, các tư tưởng của người xưa, các tư tưởng  khuyết danh, trích dẫn Cổ Học Tinh Hoa. Có thể vì càc câu châm ngôn đó ngắn gọn, đọc là dễ thấm, dễ bị nhiễm và dễ chấp nhận. Thật ra cũng là một điều tốt. Vì điều tốt, điều thiện đôi khi cần được nhắc đi, nhắc lại nhiều lần. Có số báo  Bách Khoa có lời rao rõ rệt như sau:" Danh ngôn, danh lý trong số này quy về ý chính: Đau khổ, ưu hoạn" .

Điều thứ hai, tính cách giáo dục dàn trải trên toàn diện một số bài viết đủ loại: Từ tư tưởng chính trị, xã hội, tôn giáo, lịch sử đến văn chương thơ phú. Các bài viết ấy có mục đích truyền đạt giúp mở mang thêm kiến thức, kiến văn cho rộng rãi. Đó cùng là một sắc thái đặc biệt của các tạp chí, các tập san của Việt Nam kể từ thời kỳ Nam Kỳ địa phận, Lục tỉnh Tân Văn, Đông Dương tạp chí, Nam Phong tạp chí vv..

Vì nhằm mục đích gíao dục như thế, các số Bách khoa lúc đầu đọc rất là khô khan và dễ chán. Số độc giả chưa tới con số ngàn. Báo dùng để bán cho các cơ quan chính quyền là chính.

Có lẽ hiểu được điều đó nên sau này những bài về tôn giáo của ông Hoàng Minh Tuynh mỗi ngày mỗi ít đi. Sau này, ông Hoàng Minh Tuynh lập ra tờ báo riêng, tờ Mai, báo tuần, dành nhiều chỗ cho giới trẻ. Nhưng cũng gặp thất bại.

Trong số những kẻ rao truyền đạo lý thành công nhất trong giới trẻ thời đó, phải nói đến Nguyễn Hiến Lê. Ông rao truyền đạo đức, luân lý không phải dạy đời mà nêu ra các gương danh nhân nên dễ thuyết phục. Bài viết đầu tiên của Nguyễn Hiến Lê là bài:" Heinrich Scheliemann: Một người trong non 40 năm chỉ ước ao được đào đất.

Cho nên, nói về Nguyễn Hiến Lê, phải nói ông là thày dạy của nhiều thế hệ thanh niên, thiếu nữ miền Nam. Nhờ ông mà nhiều thanh niên đã nên người, đã tìm được hướng đi có ý nghĩa cho đời sống.

Nếu hỏi ai là người viết nhiều nhất trên Bách Khoa ? Có lẽ không ai viết nhiều hơn Nguyễn Hiến Lê . Bách Khoa cộng cả thảy có 426 số thì trong đó có 242 số có bài của Nguyễn Hiến Lê . Bài cuối cùng ông đăng trên Bách Khoa số 424 .

Cho nên, nói đến truyện ai là linh hồn của tờ Bách Khoa thì phải nói ai bây giờ? Phần Nguyễn Hiến Lê, tự ông đã trả lời như sau:"Vì tôi cộng tác đều đều với Bách Khoa, từ đầu tới cuối, lại viết nhiều về nhiều vấn đề, nên độc giả có người cho tôi là cây viết cốt cán của tạp chí, tưởng tôi là một nhân viên quan trọng trong tòa soạn nên có bài muốn gửi đăng thì  gửi cho tôi nhờ tôi giới thiệu với ông chủ nhiệm Lê Ngộ Châu  Tôi đọc kỹ những bài họ viết rồi cũng đưa ý kiến với ông Châu, nhưng cũng cho họ biết sự quyết định đăng hay không là ở cả ông Châu...(Trích Hồi ký Nguyễn Hiến Lê, trang 553).

Ông Nguyễn Hiến Lê đã làm cái công việc: Của Sê ra thì trả cho  sê ra

Vì thế bài viết này cũng tạm chấm dứt ở đây.